Ổ cắm, dây nối và đồ sạc trong nhà: chỗ ít ai nhìn tới
Trong nhà có một nhóm đồ gần như không bao giờ được nhìn tới: ổ cắm sau tủ, dây nối chạy dọc chân tường, cục sạc cắm ở đầu giường từ năm ngoái tới giờ. Chúng không kêu, không nhấp nháy, không hiện thông báo nào. Chỉ tới lúc có mùi khét hoặc cầu dao nhảy thì người trong nhà mới nhớ ra là chúng có tồn tại.
Bài này không bàn chuyện kỹ thuật điện. Nó chỉ gom lại mấy chỗ mà một người bình thường, không có chuyên môn, vẫn tự nhìn và tự xử được — và nói rõ chỗ nào thì nên dừng tay gọi người biết việc.
Vì sao phần này hay bị bỏ qua
Ba lý do, và lý do nào cũng dễ hiểu.
Thứ nhất, chúng nằm khuất. Ổ cắm thường ở sau tủ, dưới gầm bàn, sau đầu giường — đúng những chỗ mà dọn nhà cũng ít khi kéo ra.
Thứ hai, chúng hoạt động im lặng suốt nhiều năm. Một thứ chạy tốt ba năm liền tạo ra cảm giác nó sẽ chạy tốt mãi. Nhưng dây và tiếp điểm thì già đi theo thời gian, theo nhiệt, theo số lần cắm rút, chứ không đứng yên.
Thứ ba, nhà nào cũng cắm thêm đồ dần dần chứ không cắm một lần. Hôm nay thêm cái quạt, tháng sau thêm cái máy lọc, năm sau con cái về ở thêm mấy món nữa. Không ai ngồi tính lại tổng, vì chưa bao giờ có một lúc nào để mà tính.
Ổ cắm kéo dài: nhìn cái gì trước
Ổ cắm kéo dài — loại có dây và nhiều lỗ cắm — là món phổ biến nhất trong nhóm này, và cũng là món dễ dùng sai nhất.
Trên thân mỗi cái đều có in mấy con số: dòng điện chịu được, công suất tối đa. Con số đó là của nhà sản xuất ghi cho chính cái đó, nên nó đáng tin hơn bất cứ lời khuyên chung chung nào — kể cả bài này. Việc cần làm chỉ là lật nó lên đọc một lần, rồi nhớ rằng những gì cắm vào đó cộng lại không nên vượt quá con số ấy.
Món hay làm vượt con số đó không phải đèn, quạt hay sạc điện thoại. Đó là nhóm đồ sinh nhiệt: ấm siêu tốc, nồi cơm, máy sấy tóc, bếp điện, máy sưởi. Nhóm này ăn điện gấp nhiều lần nhóm kia, và thường chỉ cần hai món cùng lúc là đã khác hẳn tình hình.
Dây của ổ kéo dài cũng đáng nhìn. Dây quấn còn nguyên vòng trong lúc đang tải nặng thì nóng hơn dây trải thẳng. Nếu phải dùng đúng loại có cuộn, trải hết ra là việc không mất gì.
Cắm ổ vào ổ
Cắm một ổ kéo dài vào một ổ kéo dài khác là chuyện rất hay gặp, thường không phải vì ai đó cẩu thả mà vì thiếu lỗ cắm ở đúng chỗ cần.
Vấn đề của kiểu nối này là nó làm mất dấu. Cái ổ dưới cùng đang gánh toàn bộ những gì cắm ở tầng trên, nhưng người trong nhà nhìn vào chỉ thấy mỗi tầng vài món nên yên tâm. Thêm nữa, mỗi chỗ nối là một tiếp điểm, mà tiếp điểm lỏng là chỗ sinh nhiệt.
Cách xử không nằm ở chỗ dặn nhau đừng nối. Nó nằm ở chỗ nhận ra rằng chỗ đó thiếu ổ cắm cố định, và đó là việc của thợ điện chứ không phải việc của cái ổ kéo dài.
Dây chạy ở những chỗ không dành cho dây
Ba chỗ hay gặp:
Dưới thảm. Nhìn gọn mắt, nhưng dây ở đó vừa bị giẫm vừa không thoát nhiệt được, và hỏng thì cũng không ai thấy.
Kẹp qua khe cửa. Cửa đóng mở mỗi ngày, mỗi lần là một lần ép vào đúng một điểm. Vỏ dây mòn dần ở đúng điểm đó.
Sau tủ nặng, bị tủ đè. Đẩy tủ sát tường là chuyện bình thường; chỉ là nên đẩy sau khi đã luồn dây đi vòng, chứ không đẩy đè lên dây.
Cả ba chỗ đều xử được bằng cách đi lại đường dây cho khác đi, không cần đụng gì tới điện.
Đồ sạc và thói quen sạc
Đồ sạc là nhóm đông nhất trong nhà bây giờ: điện thoại, đồng hồ, tai nghe, máy hút bụi, xe đạp điện, sạc dự phòng. Mấy điểm đáng để ý:
Cục sạc nóng bất thường — nóng hơn hẳn mọi lần trước, hoặc nóng cả khi không cắm thiết bị nào — là dấu hiệu nên thôi dùng cái đó.
Sạc qua đêm thì tuỳ thiết bị, và điều đáng làm không phải là tranh cãi nên hay không nên, mà là chọn chỗ đặt: trên mặt cứng, thoáng, không vùi trong chăn gối, không sát rèm.
Sạc dự phòng và pin của đồ dùng pin lớn — xe điện, máy hút bụi cầm tay — thì đọc hướng dẫn của chính nhà sản xuất. Mỗi loại pin một yêu cầu khác nhau, và người viết hướng dẫn là người biết rõ nhất thiết bị đó.
Dây sạc rẻ tiền mua thay thế không phải cái nào cũng tệ, nhưng dây đã nứt vỏ, lộ lõi, gập gãy ở đầu nối thì nên bỏ chứ đừng quấn băng dính dùng tiếp.
Dấu hiệu nên dừng dùng ngay
Không cần chuyên môn cũng nhận ra được:
- Có mùi khét, dù nhẹ, ở quanh một ổ cắm hay một thiết bị.
- Vỏ nhựa ngả vàng, biến dạng, hoặc chảy ở mép lỗ cắm.
- Cắm vào thấy lỏng, phải đẩy sâu hoặc kê cho nó dính mới có điện.
- Nghe tiếng nổ lách tách nhỏ lúc cắm rút.
- Cầu dao nhảy lặp lại ở cùng một tình huống.
- Chạm tay vào vỏ kim loại của thiết bị thấy tê nhẹ.
Mấy dấu hiệu này không phải để tự chẩn đoán nguyên nhân. Chúng chỉ nói một việc: rút ra, ngưng dùng cái đó, và gọi người có chuyên môn. Riêng hai dấu hiệu cuối — cầu dao nhảy lặp lại và tê tay — thì không nên trì hoãn.
Vòng kiểm mười phút, mỗi quý một lần
Đủ ngắn để làm thật:
- Kéo tủ, kéo giường ra khỏi tường ở hai ba chỗ có ổ cắm. Nhìn mặt ổ, ngửi, sờ xem có ấm bất thường không.
- Rút hết ra, lau bụi mặt ổ bằng khăn khô. Bụi dày ở chỗ này không phải chuyện thẩm mỹ.
- Đi dọc các đường dây, tìm chỗ bị đè, bị kẹp, bị mòn vỏ.
- Gom mấy cục sạc không còn dùng cho thiết bị nào nữa — nhà nào cũng có vài cái — cất đi hoặc bỏ.
- Nhìn lại những chỗ đang cắm ổ vào ổ, ghi ra một chỗ. Đó là danh sách việc cần gọi thợ, không phải việc làm ngay hôm nay.
Gắn vòng kiểm này vào một mốc có sẵn — trước mùa mưa, trước Tết, hoặc ngày đóng tiền điện quý — thì dễ nhớ hơn là tự hẹn một ngày mới.
Chỗ nào thì dừng tay
Ranh giới khá rõ. Rút phích, đổi đường đi của dây, lau bụi, bỏ đồ hỏng, đọc con số in trên thân thiết bị — đều là việc của người trong nhà.
Mở mặt ổ, đấu lại dây, thay cầu dao, kéo thêm đường điện mới, xử lý chỗ tê tay — đều là việc của thợ điện có chuyên môn. Nhà thuê thì báo chủ nhà trước, vì phần cố định trong tường thường thuộc trách nhiệm của họ.
Nếu nhà trong chung cư, phần điện chung ngoài căn hộ thuộc ban quản lý toà nhà. Còn những gì liên quan tới quy định phòng cháy thì hỏi cơ quan quản lý tại địa phương, đừng dựa vào bài viết nào trên mạng, kể cả bài này.
Đồ cũ trong nhà và đồ mới mua thêm
Hai hướng, hai việc khác nhau.
Với đồ đã dùng lâu: thứ đáng quan tâm không phải tuổi của nó mà là tình trạng — lỏng, nóng, mùi, vỏ biến dạng. Một cái ổ cắm mười năm còn chắc thì tốt hơn cái ba năm đã lỏng lẻo.
Với đồ sắp mua: chọn nơi bán rõ ràng, giữ hoá đơn, và đọc con số ghi trên thân trước khi mang về cắm. Món rẻ bất thường trong nhóm này thường rẻ ở chỗ khó nhìn thấy — ruột dây nhỏ hơn, tiếp điểm mỏng hơn — chứ không rẻ ở chỗ nhà sản xuất tử tế bán giá mềm.
Ba điều gọn lại
Một, con số đáng tin nhất là con số in trên chính cái thiết bị ấy — đọc một lần là đủ dùng nhiều năm.
Hai, nhóm đồ sinh nhiệt mới là nhóm làm đổi tình hình, không phải nhóm đèn quạt sạc điện thoại.
Ba, mùi khét, vỏ biến dạng, cắm vào thấy lỏng, cầu dao nhảy lặp lại, tê tay — sáu dấu hiệu này nghĩa là rút ra và gọi người biết việc, không phải nghĩa là tìm cách chữa tạm.