Tất niên ở nhà, ở cửa hàng, ở công ty: phần việc thật và mấy chỗ dễ vụng

Cuối năm nhà nào cũng có một bữa, cửa hàng nào cũng có một buổi. Nghe thì đơn giản, nhưng năm nào cũng có người mệt nhoài và có người thấy hụt hẫng.

Bài này gom phần việc thật của một buổi tất niên — ở nhà, ở cửa hàng, ở công ty — và mấy chỗ hay vụng.

Ba loại tất niên, ba mục đích khác nhau

Gộp chung là nguồn của phần lớn rắc rối.

Tất niên nhà. Mục đích là gặp mặt, ăn với nhau một bữa trước khi ai về nhà nấy. Người quan trọng nhất là người ít gặp trong năm.

Tất niên cửa hàng. Vừa là cảm ơn người làm cùng, vừa là mốc khép sổ một năm buôn bán. Có khi mời cả khách quen, có khi không — tuỳ nếp từng nhà.

Tất niên công ty. Là việc của công ty chứ không phải việc riêng, nên có phần nghi thức và có người phải đứng ra chịu trách nhiệm.

Chỗ hay vụng: đem kỳ vọng của loại này sang loại kia — mong bữa công ty ấm cúng như bữa nhà, hoặc tổ chức bữa nhà bài bản như bữa công ty.

Phần việc thật, xếp theo thứ tự

Việc nào cũng có người làm, chỉ là thường không ai ghi ra nên rơi hết vào một người.

Chốt ngày sớm. Cuối năm ai cũng bận và chỗ ăn kín chỗ. Chốt trước hai đến ba tuần thì còn lựa chọn; chốt trước vài ngày thì phải nhận cái còn lại.

Chốt số người và ai trả tiền. Hai câu này nếu để mập mờ thì đến lúc tính tiền mới lộ, và lộ vào đúng lúc khó xử nhất.

Chia việc ra chữ. Đi chợ, nấu, dọn, đón người ở xa, chở người say về. Viết ra rồi gán tên, chứ đừng để "ai rảnh thì làm".

Tính đường về. Có rượu bia thì phải có người không uống hoặc có xe dịch vụ. Phần này quyết trước bữa, không quyết trong bữa.

Với cửa hàng thì thêm: ai trực, ai đóng cửa, ai giữ chìa khoá và tiền quỹ trong lúc mọi người đi ăn.

Mấy chỗ dễ vụng trong bữa

Không lớn, nhưng người bị chạm thì nhớ rất lâu.

Xếp chỗ. Người lớn tuổi, người mới, người đi một mình — ba nhóm này dễ bị bỏ quên ở góc bàn.

Ép uống. Vẫn còn phổ biến và vẫn là chuyện nên bỏ. Người từ chối có thể đang uống thuốc, đang mang thai, hoặc đơn giản là không muốn.

Nói chuyện tiền và chuyện riêng. Lương thưởng, chuyện chưa lập gia đình, chuyện con cái — trong bữa đông người thì mấy câu này không phải hỏi thăm mà là bắt người ta trả lời trước đám đông.

Tổng kết dài. Ở công ty, phần phát biểu nên ngắn hơn mọi người tưởng. Ai cũng đang đói.

Phần nghi lễ: làm gọn và làm đúng nếp nhà

Nhiều nhà có cúng tất niên trước bữa ăn. Đây là phần nếp nhà, mỗi nơi mỗi khác, và không có bản chuẩn chung cho cả nước.

Điều đáng làm là hỏi người lớn trong nhà làm thế nào rồi theo, thay vì tra trên mạng rồi làm theo một bài viết không biết của vùng nào. Hai nhà cạnh nhau đã có thể khác.

Với cửa hàng, nếu chủ có làm lễ thì nên tách khỏi phần ăn uống và không bắt nhân viên tham gia nếu họ khác tín ngưỡng. Mời thì được, mặc định thì không.

Phần an toàn thì rõ ràng hơn: hương nến để nơi thoáng, tắt hẳn trước khi mọi người rời đi, và không đốt vàng mã gần hàng hoá hay chỗ để xe.

Khép sổ một năm buôn bán

Với cửa hàng, tất niên là mốc tự nhiên để làm mấy việc mà cả năm không ai làm.

Kiểm kho. Đếm lại hàng thật so với sổ. Hàng tồn lâu thì quyết bây giờ — hạ giá, gộp bộ, hay giữ thêm một mùa.

Chốt công nợ. Ai còn nợ mình, mình còn nợ ai. Để sang năm thì câu chuyện khó gợi lại hơn.

Ghi lại một trang. Năm nay bán được gì, hỏng ở đâu, khách hay hỏi gì mà mình không có. Một trang thôi, nhưng đầu năm sau đọc lại rất được việc.

Cảm ơn khách quen bằng cách cụ thể. Một tin nhắn viết tay hơn một tin nhắn hàng loạt; và món quà nhỏ đúng thứ họ dùng hơn món quà to chung chung.

Khi bữa tất niên không vui

Có năm nhà có tang, có năm cửa hàng lỗ, có năm trong nhà đang giận nhau.

Mấy cách xử thường thấy, không cách nào sai: làm nhỏ lại — chỉ một bữa cơm trong nhà; lùi sang đầu năm; hoặc vẫn làm nhưng bỏ phần ồn ào, giữ lại phần gặp mặt.

Điều nên tránh là ép cho bằng mọi năm. Một bữa gượng gạo để "cho có" thường để lại cảm giác tệ hơn là không làm.

Và nếu năm đó cửa hàng khó, nói thẳng với người làm cùng rằng năm nay làm gọn thì tốt hơn là im lặng bỏ qua — im lặng dễ bị hiểu thành coi nhẹ.

Người đứng ra tổ chức: phần ít ai nói tới

Bữa nào cũng có một người lo chính, và người đó thường là người ăn ít nhất.

Ở nhà thì hay rơi vào một người phụ nữ trong nhà; ở cửa hàng thì rơi vào người quản lý. Cả năm không ai để ý, nhưng đó là công việc thật: nghĩ trước, mua trước, và xử mọi thứ phát sinh trong lúc mọi người đang vui.

Hai cách giảm gánh, đều dễ làm: giao hẳn một phần cho người khác chứ không phải nhờ phụ, và cắt bớt món. Một mâm ít món mà mọi người ngồi lâu vẫn hơn mâm đầy mà chủ nhà đứng bếp suốt buổi.

Với cửa hàng thì có cách gọn hơn: đặt ngoài hàng và ăn ở quán. Tốn hơn, nhưng đổi lại người quản lý cũng được ngồi ăn.

Sau bữa: mấy việc làm ngay kẻo quên

Phần này thường bị bỏ vì ai cũng mệt, nhưng làm liền thì chỉ mất mười lăm phút.

Kiểm lại chỗ vừa dùng. Bếp tắt, hương nến tắt hẳn, cửa khoá, đồ ăn thừa cất tủ hoặc bỏ — đồ để qua đêm ngoài trời cuối năm ở miền Nam vẫn hỏng như thường.

Nhắn hỏi người về xa. Một tin nhắn ngắn, nhất là với người có uống.

Ghi lại vài dòng trong lúc còn nhớ. Năm nay bao nhiêu người, hết bao nhiêu, món nào dư món nào thiếu. Sang năm mở ra là khỏi tính lại từ đầu.

Với cửa hàng, thêm một việc: chụp lại tình trạng kho và quỹ lúc đóng cửa. Không phải vì nghi ai, mà vì sau kỳ nghỉ dài không ai còn nhớ hôm cuối cùng mọi thứ ra sao.

Ba điều gọn lại

Một, ba loại tất niên có ba mục đích khác nhau; đem kỳ vọng của loại này sang loại kia là nguồn của phần lớn rắc rối.

Hai, việc nào cũng có người làm — viết ra và gán tên, đừng để "ai rảnh thì làm", và tính đường về trước bữa chứ không phải trong bữa.

Ba, năm nào khó thì làm nhỏ lại hoặc lùi lại, nói thẳng là được; ép cho bằng mọi năm thường để lại cảm giác tệ hơn không làm.