Xông đất và khai bút: giữ nếp thế nào cho nó không thành gánh

Hai nếp đầu năm được nhắc nhiều nhất là xông đất — người đầu tiên bước vào nhà sáng mùng một — và khai bút, nét chữ đầu tiên của năm mới.

Cả hai đều nhẹ nhàng nếu làm cho vui. Nhưng cả hai cũng rất dễ trở thành gánh, và cái gánh ấy luôn rơi xuống một người cụ thể. Bài này nói cả hai mặt.

Xông đất: chỗ một tục vui thành lời phán về con người

Nếp phổ biến là chọn trước một người "hợp" để sáng mùng một tới nhà. Nghe thì vô hại. Nhưng để ý sẽ thấy nó kéo theo hai hệ quả mà ít ai tính tới.

Người được chọn mang một trách nhiệm. Nếu năm đó nhà có chuyện không may, trong đầu ai đó sẽ có lúc nhớ lại sáng mùng một ấy. Người ta không nói ra, nhưng cảm giác đó có thật, và người bị nhớ tới cũng cảm được.

Người không được chọn thì chạnh lòng. Nhất là khi trong họ có người vừa gặp chuyện buồn trong năm cũ — mất người thân, ốm đau, làm ăn thất bát — rồi năm mới lại thành người "nên tránh tới sớm". Đó là lúc một tục lệ làm tổn thương thật.

Nên nếu nhà vẫn giữ nếp này, có một ranh giới đáng giữ: chọn thì chọn trong bụng, đừng nói ra rằng ai không hợp. Câu "năm nay tuổi anh không hợp, anh đừng tới sớm nhé" là câu để lại vết rất lâu.

Mấy cách nhiều nhà vẫn dùng cho gọn

• Người trong nhà tự xông. Một người trong nhà ra ngoài trước giao thừa rồi về sau giao thừa. Gọn, không phiền ai, không phải chọn ai.
• Mời người thân thiết nhất, không xét tuổi. Chọn theo tình cảm thay vì theo bảng.
• Không đặt nặng. Ai tới trước thì là người đó, và coi đó là một chuyện vui đầu năm.

Ba cách đều đang được dùng rộng rãi. Không cách nào bị coi là bỏ nếp — chúng chỉ là những cách thu xếp khác nhau của cùng một tục.

Khi khách tự tới mà không hẹn trước

Chuyện hay xảy ra: nhà đã tính sẵn, rồi sáng mùng một có người hàng xóm sang chúc Tết trước.

Cách xử duy nhất nên làm là đón như bình thường, vui vẻ. Tỏ thái độ, hoặc tệ hơn là nói ra chuyện "định để người khác xông", làm hỏng cả mối quan hệ lẫn cái không khí mà chính mình đang mong giữ.

Một tục lệ mà làm mất lòng người đang đứng trước cửa nhà mình thì nó đã đi ngược lại thứ nó sinh ra để giữ.

Xuất hành: nếp thứ ba hay đi kèm

Cùng nhóm với hai nếp trên còn có xuất hành — chuyến đi đầu tiên ra khỏi nhà trong năm mới, thường được xem giờ và xem hướng.

Phần thu xếp thật đáng nói hơn phần giờ giấc. Mùng một là ngày đường sá rất khác ngày thường: nhiều nơi đóng cửa, hàng quán nghỉ, trạm xăng thưa, và về khuya thì người uống rượu trên đường đông hơn hẳn.

Nên nếu định đi đâu đó đầu năm, mấy việc này ăn tiền hơn chuyện chọn giờ: đổ xăng từ hôm trước, mang theo nước và ít đồ ăn, kiểm lốp và phanh, và chốt trước giờ về thay vì để tới đâu hay tới đó.

Và một điều không thương lượng: uống rượu bia thì không lái xe, dù là đi một quãng ngắn trong xóm. Ngày Tết chuyện này xảy ra nhiều hơn mọi ngày trong năm.

Khi trong nhà người muốn giữ nếp, người thấy phiền

Rất hay gặp: người lớn tuổi muốn làm đủ, người trẻ thấy mất thời gian, và không khí đầu năm hỏng vì đúng mấy chuyện lẽ ra là để vui.

Cách thu xếp thường êm nhất không phải là tranh luận đúng sai, mà là tách phần tốn công ra khỏi phần mang ý nghĩa. Phần mang ý nghĩa thường rất nhỏ — một câu khấn, một lần mở cửa, vài chữ viết ra — và gần như ai cũng làm được mà không thấy nặng.

Phần tốn công là những thứ đã phình ra quanh nó qua thời gian: mâm cỗ lớn, đi đủ mọi nhà trong ngày, xếp giờ chặt cứng. Bàn với nhau giảm phần này thì dễ được đồng ý hơn nhiều so với đề nghị bỏ hẳn cả nếp.

Nói cách khác: hỏi "mình làm gọn lại được không" thay vì hỏi "mình bỏ được không". Hai câu đó dẫn tới hai cuộc trò chuyện hoàn toàn khác nhau.

Khai bút: nhẹ nhất trong các nếp đầu năm

Khai bút vốn là một nếp đẹp và rất ít ràng buộc: viết vài chữ đầu năm, thường là điều mình mong, một câu chúc, hoặc đơn giản là ngày tháng.

Không có quy định nào về viết gì, viết bao nhiêu, viết bằng bút gì. Ai muốn nghiêm cẩn thì chọn giờ, mài mực; ai muốn nhẹ thì viết mấy dòng vào sổ. Cả hai đều là khai bút.

Một cách dùng nếp này mà nhiều nhà thấy hay: viết ra vài điều mình định làm trong năm, cất đi, rồi cuối năm mở lại. Nó biến một nếp mang tính nghi thức thành một thứ có ích thật.

Khai bút với trẻ con: chỗ dễ làm hỏng nhất

Đây là phần đáng nói nhất. Nếp này rất dễ biến thành một buổi luyện chữ có người lớn đứng xem, và lúc ấy nó thành bài kiểm tra đầu năm — đúng thứ mà một đứa trẻ vừa được nghỉ Tết không cần.

Mấy chỗ nên tránh: chê chữ xấu, bắt viết lại cho đẹp, so chữ đứa này với đứa kia, hoặc bắt viết mấy câu về điểm số và thành tích.

Cách giữ cho nó vui: để trẻ tự chọn viết gì — vẽ cũng được — và người lớn cùng viết. Mục đích của buổi ấy là một kỷ niệm đầu năm, không phải một trang chữ đẹp để chụp ảnh.

Ba điều gọn lại

Một. Nếu giữ nếp xông đất thì chọn trong bụng, đừng nói ra rằng ai không hợp — câu đó để lại vết rất lâu, nhất là với người vừa gặp chuyện buồn.

Hai. Khách tự tới trước thì đón vui vẻ như bình thường. Một tục lệ làm mất lòng người đứng trước cửa nhà mình thì đã đi ngược thứ nó sinh ra để giữ.

Ba. Khai bút với trẻ con thì để trẻ tự chọn viết gì, người lớn cùng viết, và đừng chê chữ. Đó là một kỷ niệm đầu năm, không phải bài kiểm tra.